02.12.2020

Азиз Несин. ДЎСТОНА АЛОҚАЛАР

Тораканси давлати вазирлар кенгашининг мажлислар зали.

Торакансининг бош вазири, ташқи ишлар вазири, генштаб бошлиғи, дин ишлари вазири ва бошқалар бор.

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳурматли, бош вазир жаноблари, докладимни тугатаётиб алоҳида таъкидлаб ўтмоқчи эдим: Хопантомол қироли мамлакатимизга қарши ғаламислигини давом эттирмоқда. Биздаги хабарларга кўра чегарамизга ёндош ҳудудларда қўшинлар тўпланмоқда. Шубҳа йўқки, Торакансининг азалий душмани Хопантомол қироли бизга нисбатан фитна уюштирмоқчи.

Бош вазир:

- Аҳ, ҳайвон! Биламан, у еримизга кўз олайтиряпти!

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳақиқатан, кўз олайтиряпти.

Бош вазир:

- Еримизга тикилган кўзи кўр бўлсин.

Ташқи ишлар вазири:

- Кўр бўлсин.

Бош вазир:

- Қандай чоралар кўриляпти? Бу ҳақда генштабимиз бошлиғи нима дейди?

Генштаб бошлиғи:

- Биз чегараларимизни мустаҳкамлаш чораларини кўряпмиз.

Бош вазир:

- Яхши. Хўш, яна?

Генштаб бошлиғи:

- Марказдаги қўшинларни чегарага ташладик.

Бош вазир:

- Яхши. Яна-чи?

Генштаб бошлиғи:

- Ҳарбий хизматга чақирилиш ёшини иккитага оширдик.

Бош вазир:

- Яхши. Қандай сиёсий чоралар қабул қилинди?

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳурматли, бош вазир, рухсатингиз билан гапирсам. Биз олий даражадаги чора тадбирни ўйламоқдамиз. Хопантомол қироли...

Бош вазир:

- Ер ютсин уни!..

Дин ишлари вазири:

- Худо хоҳласа, ер ютади, омин!

Бош вазир:

- Яхши. Бу ярамасга қандай чора кўряпсизлар?

Ташқи ишлар вазири:

- Уч кундан сўнг Хопантомол қироли саксон тўрт ёшга киради.

Бош вазир:

- Ўлай демайди, аблаҳ. Ёмонга ўлим йўқ.

Ташқи ишлар вазири:

- Давлатлараро протокол қоидаларига мувофиқ биз унга табрик телеграммаси йўллашни режалаштиряпмиз. Бу ўз вақтида кўрилган тадбир бўлади. Таклифимни кўриб чиқиб фикр билдиришингизни сўрайман, ҳурматли бош вазир жаноблари.

Бош вазир:

- Жуда соз! Ўринли тадбир...

Ташқи ишлар вазири:

- Телеграмма матни тайёр, жаноб....(ўқийди) “ Хопантомол қироли Мадраган Тўртинчи Жаноби Олийларига. Таваллуд айёмингизга саксон тўрт йил тўлиши муносабати билан...”

Бош вазир:

- Дафн айёмингизга, деб аталганда эди..

Дин ишлари вазири:

- Ҳақиқатан ҳам...

Ташқи ишлар вазири ўқийди:

- “шахсан ўзимнинг, шунингдек, дўст ва қардош Тораканси давлатининг номидан ушбу қувончли кунда муборакбод этаман”.

Бош вазир:

- “чин дилдан” сўзини қўшинг. Яхшироқ чиқади.

Ташқи ишлар вазири ўқийди:

- “.. чин дилдан табриклайман, сиз жаноби олийларига ва Хопантомол халқига саломатлик тилайман”.

Бош вазир:

- “қардош Хопантомол халқига” деб ёзинг.

Ташқи ишлар вазири:

- Хўп, бўлади. (ўқийди) “...Қардош Хопантомол халқига абадий бахт тилайман. Ушбу кун муносабати билан Сизга бўлган юксак эҳтиромимни қабул қилгайсиз. Торакансининг бош вазири Фосика”.

Бош вазир:

- Жуда соз. Имловий хатолари йўқми?

Ташқи ишлар вазири:

- Жаноб, менинг ўғлим кўриб чиқиб хатолар йўқлигини айтди. У грамматика фанидан имтиҳонни аълога топширади.

Бош вазир:

- Нуқта-вергулларигача жойида?..

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳаммаси жойида, хавотирланманг...

Бош вазир:

- Унда имзо қўйсам бўлади (қўл қўяди). Сизнингча, бу етарлими?

Ташқи ишлар вазири:

- Қирол Хопантомолни яксон қилиш учунми?..

Бош вазир:

- “Палидни!” - денг!

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳа, палид қиролни яксон қилиш учун зарур тайёргарликни ўтказдик...

Бош вазир:

- Хурсандман, хурсандман.

*                         *                      *

Хопантомол давлатининг қироллик саройи зали. Қирол, ташқи ишлар вазири, ҳарбий вазир, дин ишлари вазири ва бошқалар.

Ташқи ишлар вазири:

- Олдинроқ сизга хабар берганимдек, Тораканси давлати ҳарбий салоҳиятини оширмоқда. Тораканси бош вазири душманларча сиёсат юргизаётгани тасдиқланди.

Хопантомол қироли:

- Аҳ, сотқин, келгинди, эшшак боласи!..

Дин ишлари вазири:

- Худди шундай, жаноб...

Қирол:

- Нима, “шундай”?

Дин ишлари вазири:

- Барчаси худди сиз айтганингиздек, жаноби олийлари!

Қирол:

- Қандай чоралар кўрилди?

Ташқи ишлар вазири:

- Рухсатингиз билан, жаноби олийлари. Биринчи навбатда биз Тораканси бош вазири сизнинг саксон тўрт ёшга тўлишингиз муносабати билан йўллаган табрик телеграммасига жавоб тайёрладик. Жаноблари ихтиёр этсалар, ўқиб бераман...

Қирол:

- Ўқинг!

Ташқи ишлар вазири:

- Хўп бўлади, жанобим...(ўқийди) “Торакансининг бош вазири Фосика жаноби олийларига. Менинг таваллуд куним муносабати билан Сиз йўллашни ихтиёр айлаган табрик мактубингиздан ғоят мутаассирдурман...”

Қирол:

- “Муҳтарам” сўзини қўшинг.

Ташқи ишлар вазири (ўқийди):

- “Биродарлигимиз давомли бўлишини ва тақдирларимиз муштараклигини чин қалбдан эътироф этаман”

Қирол:

- “Тарихий” сўзини қўшиш керак.

Ташқи ишлар вазири (ўқийди):

- “...тарихий биродарлигимиз ва мамлакатларимиз тақдири муштараклиги...”

Қирол:

- Яна қўшинг -“дўст мамлакатларимиз”

Ташқи ишлар вазири (ўқийди):

- "... дўст мамлакатларимиз, халқларимиз ўртасидаги яхши қўшничилик муносабатларини мустаҳкамлашга қаратилган саъй-ҳаракатларимдан мамнунман ва қувончли фурсатдан фойдаланиб, сизга ва халқнинг асосий вакили - сизнинг сиймонгиздаги Тораканси халқига ўз миннатдорчилигимни билдириш шарафига муяссар бўлдим."

Қирол:

- “Чуқур, чуқур!” Қўшинг... Миннатдорлик ҳисси доимо чуқур бўлади!

Ташқи ишлар вазири:

- Хўп, бўлади, аълоҳазратлари. (Ўқийди) “... чуқур миннатдорчилигимни билдириш шарафига муяссар бўлдим. Хопантомол қироли Мадраган Тўртинчи”.

Қирол:

- Беринг-чи, қўл қўямиз. Бу ишимиз етарли, деб ҳисоблайсизми?

Ташқи ишлар вазири:

- Икки ҳафтадан кейин Тораканси озод қилинганлигининг йигирма йиллиги.

Қирол:

- Мутлақо озод бўлмаганда яхшийди.

Ташқи ишлар вазири:

- Шунинг муносабати билан табрикнома тайёрлаб қўйдик, жанобим.

Қирол:

- Жуда соз. Мактубда торакансилик бу аблаҳларнинг “тинч-тотувликка қўшган тенгсиз ҳиссаси”ва менинг “самимий” ҳисларим ҳақида гап борми?

Ташқи ишлар вазири:

- Албатта, жанобим...

Қирол:

- Фақат охирини ўқинг-чи!

Ташқи ишлар вазири (ўқийди):

- “Фосика Жаноби Олийлари. Қардош Тораканси озод қилинганлигига йигирма йил тўлиши муносабати билан менинг номимдан ва менга ишонган халқим номидан самимий туйғуларимизни қабул қилинг”.

Қирол:

- Бўлди, тузук... Агар бу Фосика қўлимга тушиб қолса, итваччани тириклай терисини шиламан!

Дин ишлари вазири:

- Аллохнинг инояти билан у сизнинг муборак қўлингизга тушади ва сиз ниятингизга етасиз, жанобим... Биз Аллоҳдан шуни тилаймиз...

Қирол:

- Жуда соз, жуда маъқул! Энди... Сиз ҳарбий вазир, нима тадорик кўрдингиз?

Ҳарбий вазир:

- Милтиқ ва замбараклар тозаланган ва мойланган, жанобим. Барча таътиллар бекор қилинган. Аскарлар саккиз ойдан бери тўла жанговар тайёргарликда биздан мужда кутмоқдалар, жанобим.

Қирол:

- Нима кутмоқдалар?

Ҳарбий вазир:

- Сизнинг амрингизни, онҳазратлари...

Қирол:

- Жуда соз!.. Кутиб туришсин.

*                         *                      *

Тораканси давлати вазирлар кенгашининг мажлис зали. Бош вазир, ташқи ишлар вазири, ички ишлар вазири, бош штаб бошлиғи ва бошқалар.

Бош вазир:

- Душманимиз ҳақида янги маълумотлар борми?

Бош штаб бошлиғи:

- Афсуски, ҳеч қандай қувончли гап йўқ. Хопантомол қироли учта ёшдагиларни мобилизация қилишга фармон чиқарибди.

Бош вазир:

- Уҳ, аблаҳ”.. Қўлимга тушиши биланоқ унинг қонини ичмасамми!

Дин ишлари вазири:

- Худди, шундай бўлади... Оми-и-ийн.

Бош вазир:

- Яхши, қанақа чора-тадбирлар кўрдиларингиз?

Бош штаб бошлиғи:

- Биз айрим ишларни амалга оширдик, шу жумладан...

Бош вазир:

- Мен ҳарбий чораларни сўрамаяпман, мутахассислар, албатта, барча зарур ишларни қилади. Мени сиёсий тадбирлар қизиқтиряпти.

Ташқи ишлар вазири:

- Бизнинг муносабатларимиз мутлақ дўстонадир. Сизга маълумки, ўтган ойда тўққизта биродарлик мактуби алмашдик.

Бош вазир:

- Жуда яхши.

Ташқи ишлар вазири:

- Биз Хопантомол қиролининг ўғлининг уйланиши муносабати билан табрикнома йўлладик ва бахт-саодат тиладик.

Бош вазир:

- Жуда яхши. Яна-чи?

Ташқи ишлар вазири:

- Хопантомол қиролининг тахтга ўтирган куни байрами муносабати билан табрикнома йўлладик.

Бош вазир:

- Яхши. Илоҳим, тахт қулаб бу қари кўппакнинг калласини мажақлаб қолсин.

Дин ишлари вазири:

- Оми-ийн...

Бош вазир:

- Яхши, бошқа қандай сиёсий чора-тадбирлар кўрмоқчисиз?

Ташқи ишлар вазири:

- Биз ўйлаяпмиз, жаноб бош вазир, аммо ҳозирча янги баҳона тополмадик.

Бош вазир:

- Топишингиз керак. Ташқи ишлар вазирлигининг бош вазифаси ҳар доим янги баҳона топиш.

Ташқи ишлар вазири:

- Бунга асло шубҳа йўқ, жаноб бош вазир. Ишонинг, вақти келгунича анчагина турли баҳоналар топилади.

Бош вазир:

- Душманларимиз қўл қовуштириб ўтиргани йўқ. Мана яқинда қайнонамнинг вафоти муносабати билан Хопантомол қироли ҳамдардлик мактуби юбориб, дўстлигини намоён қилди. Ифлос, ҳатто, менинг қайнонамдан ҳам ўз мақсадида фойдаланади-я, жин ургур!

Бош штаб бошлиғи:

- Улар ўша телеграммани юборган куни Хопантомолнинг учта самолёти ҳаво сарҳадларимизни бузди.

Ташқи ишлар вазири:

- Биз Хопантомол қиролига набира кўргани муносабати билан табрик телеграммасини юборган кунимиз эса улар айғоқчиларимизни бутун гуруҳи билан тутиб олишди.

Бош вазир:

- Қачон биз охирги марта Хопантомол қиролига дўстлик мактубини юбордик.

Ташқи ишлар вазири:

- Ҳали бир ҳафта бўлмади.

Бош вазир:

- Бунақаси кетмайди... Шунча вақт дўст-биродарликни изҳор этмаслик – номаъқул иш. Нега ташқи ишлар вазирлигимиз қўл қовуштириб ўтирибди? Баҳонаи сабаб топиб хат юбориш керак. Келинглар, ҳаммамиз бирга ўйлаймиз. Масалан, ҳеч бўлмаса...

Бош штаб бошлиғи (одимлаганча):

- Масалан, масалан, масалан...

Дин ишлари вазири (чаккасига бармоғини тираганча, ўйламоқда):

- Масалан, масалан, масалан...

Ташқи ишлар вазири (қўлларини бир-бирига урганча):

- Масалан, масалан, масалан...

Ҳамма бараварига:

- Масалан, масалан, ма-са-лан-ма-са-лан...

Бош вазир:

- Топдим! Хопантомол қироллиги билан савдо шартномаси имзоланганининг бир йиллиги муносабати билан...

Савдо вазири:

- Ҳали бир йил бўлмади, жаноб бош вазир, бор-йўғи саккиз ой ўтди...

Бош вазир:

- Аҳамияти йўқ... Савдо шартномаси имзолаганимизга саккиз ой тўлиши муносабати билан мактуб йўллаб дўст-биродарлик туйғуларимизни намоён қиламиз.

Бош штаб бошлиғи:

- Шу аснода танклар бригадасини чегарага ташлаш керак.

Бош вазир:

- Албатта, мактубни манзилга, танкларни чегарага йўллаймиз. Аҳ, агар Хопантомол қироли қўлимга тушса, бурда-бурда қилиб ташлар эдим. Яхши, аммо бунинг орқасидан яна бир мактуб юборишимиз зарур. Сабаб топинглар. Сабаб, сабаб, сабаб...

Ҳаммаси (одимлаганича):

- Сабаб, сабаб, са-баб-са-баб...

Ер ишлари вазири:

- Сабаб?.. Хопантомолда қурғоқчилик, анчадан бери ёмғир ёққани йўқ. Аммо ўтган ҳафта ёмғир ёққани ҳақида хабар олдик.

Бош вазир:

- Илоҳим, сувга чўкиб кетсин, бирорта одами соғ қолмасин ва бу қирчанғи подшосини ҳам сув ютсин.

Ер ишлари вазири:

- Барака ёмғири ёққани муносабати билан табрикнома юборамиз.

Бош вазир:

- Маъқул... Ёзинг: “Хопантомол қироли Мадраган Тўртинчи жаноби олийларига. Дўст ва қардош Хопонтомол қироллигининг қурғоқчиликдан азият чеккан заминига барака ёмғири ёғиши муносабати билан ҳазрати олийларига чексиз қувончимни изҳор қиламан. Шу боис дилимдаги ушбу...”

*                         *                      *

Хопантомол давлати қироллик саройи зали. Қирол, ташқи ишлар вазири, ер ишлари вазири, ҳарбий вазир ва бошқалар.

Ҳарбий вазир:

- Жаноби олийлари, аввалроқ сизга етказган маълумотларим тасдиғини топмоқда. Улар Торакансидаги жосусларимизнинг маълумоти билан мос келяпти. Торакансининг бош вазири маккорона режаларни хаёл қиляпти.

Қирол:

- Вой, вой, итдан тарқаган-ей!.. Бу ҳаромини тутиб олсам, сўз бераман уни..! Мени Хопантомол қироли Мадраган Тўртинчи деманглар, агар онажонининг кўз ёшини оқизмасам. Шундай қилиб, нима қилишни ўйладингиз?

Ҳарбий вазир:

- Жаноб.. жаноби олийлари. Энг яхши ҳимоя бу - ҳужум. Шунинг учун жаноб.. жаноби олийлари биз биринчи ҳужум қилишга тайёр бўлишимиз зарур.

Қирол:

- Мени сиёсий чора-тадбирлар қизиқтиряпти.

Ташқи ишлар вазири:

- Биз ўйлаяпмиз жанобим.

Қирол:

- Ўйлаяпсиз?..

Ҳамма баробар:

- Ўйлаяпмиз, ўйлаяпмиз. Ўйлаб кўряпмиз...

Ташқи ишлар вазири:

- Хатимизнинг умумий қисми тайёр, жанобим.

Қирол:

- Ўқинг!

Ташқи ишлар вазири:

- Хўп, бўлади, жаноби олийлари! (Ёддан ўқийди). “Тораканси Бош вазири Фосика Жаноби Олийларига. Фалон-пистон воқеалар муносабати билан ўз номимдан ва халқим номидан Торакансининг дўст ва қардош халқига кўрсатган илтифоти учун яна бир бор энг чуқур муҳаббатимни билдираман ҳамда шу сабаб билан...”

Қирол:

- Яхши, аммо қайси сабаб билан? Сабаб топишимиз керак.

Ҳамма бирданига:

- Сабаб, сабаб, сабаб...са-баб-са-баб..

Қирол:

- Маъқул. Ташқи ишлар вазиримиз топсин. Нима сабаб билан хат жўнатамиз? Эҳтимол, Янги йил муносабати билан?

Ташқи ишлар вазири:

- Аллақачон юборганмиз, жанобим. Бош вазирнинг кичик ўғлининг тиши чиққани муносабати билан ҳам, миллий байрами муносабати билан ҳам юборганмиз.. Биз барча ҳолатлардан фойдаланганмиз, жаноби олийлари...

Қирол:

- Аҳ! Бу аблаҳ қачон қўлимга тушаркин... Нимага суиқасдларимиз амалга ошмай қоляпти? Хўп, майли, охирги хатимиз қандай сабабга кўра эди? Бу қанақа Ташқи ишлар вазири?!. Сабаб топинг, тезда топинг, бўлмаса ҳозироқ ишдан бўшатаман...

Ер ишлари вазири:

- Мен топдим...

Қирол:

- Нима?

Ер ишлари вазири:

- Сабаб топдим, жанобим! Вазирлигимиз олган хабарларга кўра Торакансида биринчи бодринг пишибди. Шу сабаб билан Тораканси бош вазири нутқ сўзлабди. Бас, шундай экан, биз бош вазирга табрикнома юборсак бўлади.

Ташқи ишлар вазири:

- Нома юборишимиз мумкин.

Қирол:

- Майли... қани, хатни ўқи-чи...

Ташқи ишлар вазири:

- “Тораканси Бош вазири Фосика жаноби олийларига. Тарихий илдизларимиз бир бўлган дўст ва қардош Торакансида илк бодринг ҳосили етиштирилгани муносабати билан чин қалбдан самимий табригимни йўллаш ҳамда шахсан Сиз Жаноби олийларига ва сизнинг Тораканси халқингизга энг яхши тилакларимни билдиришга рухсат этгайсиз...”

Қирол:

- Хатни юборишимиз биланоқ қўшинларимиз ҳужумни бошласин!

Ҳарбий вазир:

- Ҳа, албатта! Улар биздан олдинроқ ҳужум қилиш хавфи мавжуд, жаноби олийлари!

(Кучли гумбурлаган товуш эшитилади: Ғрр-дрр! Пақ-пуқ-пақ!)

Қирол:

- Бу нимаси энди? Нималар бўляпти? Қанақа гумбурлаган товуш бу?

Ҳарбий вазир:

- Кечикканга ўхшаймиз... Улар биздан олдинроқ ҳужум бошлашди. Улар келяпти. Қуроллардан ўт очинг...

Қирол:

- Хат-чи.

Ташқи ишлар вазири:

- Сизнинг қўшинларингиз ҳужумга ўтиши муносабати билан қаттиқ таъсирланганимни маълум қиламан ва шу боис менинг чуқур мин... миннат... миннатдорлигимни... қаб... қабул қилинг, жаноби олийлари!..

Шукуржон Исломов таржимаси

26.11.2015

“Ватанпарварлик бурчи”

Одамзот қизиқ.
Охирги пайтларда чексиз ахборот оқимининг таъсирида воқеа-ҳодисаларга, инсонларга нисбатан одамларнинг онги, фикрлаши ўзгариб бормоқда. Кеча сўкиб юрган нарсанг бугун асли фойдали бўлиб чиқса..кечаги дўстинг душману душманинг дўстингга айланса..
Аслида-ку, ҳамма ўзгаради. Бугунги муносабатлар, ҳиссиётлар ўткинчи.
Нима демоқчилигимни балки машҳур турк ҳажвчиси Азиз Несиннинг мана бу автобиографик ҳикояси парчасидан англаб оларсиз.
Айтиб ўтишимиз керакки, Азиз Несин ҳикояларининг асосий қаҳрамонлари жамиятнинг энг қуйи бўғинидаги оддий шахслар, иш тополмай сарсон одам, оч-яланғоч дарбадар, бюрократ раҳбарчалару, юпун оилалардир.
“...Профессионал ёзувчи бўлганимдан бери ўқувчиларимнинг барча мактубларини йиғиб бораман, уларни гуруҳлайман ва досье юритаман. Минг афсуски, 1955 йилгача олган хатларим ҳозир йўқ, полиция минг марталаб уйимни тинтиганида уларни олиб кетиб қайтармаган. Умидим борки, бу хатлар полициянинг бирорта архивида четда ётибди. 1955 йилдан кейин олган барча хатларимни санасига кўра саралаб ўзимда сақлайман. Қирққа яқин лиқ тўла папкалар менинг бойлигимдир.
1958 йилда Аданалик турк ишчи менга биринчи хатини йўллаган эди. Хат хунук ва ноаниқ ёзилган. Тўрт саҳифа энг қўпол, беадаб ҳақоратларга тўла эди. У менинг тимсолимда ватан хоинини кўрган. Ҳақоратларга илова тариқасида калла суяги, қон томаётган ханжар, тўппонча ва дор расмини чизган, келаси якшанба куни Фенербахчи ва Галатасарой жамоалари футбол матчини томоша қилиш учун Аданадан Истанбулга келгач, бир йўла улуғ ватанпарварлик бурчини адо этиб мени – ватан хоинини ўлдиришини ёзганди.
Кўплар  почта орқали менга ўлдириш таҳдидини қилишган, аммо расмлисини биринчи кўришим эди. Мен қалтироқ қўлларим билан хатни текисладим ва бошқалари қаторига қўшдим.
Матч ўтди, мени эса ҳеч ким ўлдирмади.
Уч йил ўтди. 1961 йилда Аданалик ўша ишчидан яна бир хат олдим. Бу сафарги хат қуйидагича бошланган эди: “Муҳтарам устоз, ҳурматли адибга!” Сўнг хат муаллифи уч йил аввал мени ўлдирмоқчи бўлганини эслатган. У, ҳақиқатан, мени ўлдиришга қатъиян аҳд қилганини тасдиқлади. Аммо ниятини амалга оширолмай қолган, чунки хўжайини ишдан қувиб юборгани сабабли йўлкирага пул тополмай Истанбулдаги матчга келолмаган. У яна ўшандан бери ниҳоятда ўзгарганини, бегона гап-сўзларга учиб ёзган ғофилона хатидан қаттиқ хижолатдалигини ёзади. Кўп ўтмай у газетада менинг бир ҳикоямни ўқиб қолибди ва шундан бери бошқа ҳикояларимни қидиришга тушибди. Ҳозирда эса бирорта китобимни қолдирмасдан ўқиркан. Атрофида кечаётган ҳодисаларга энди у бошқача назар ташларди.
Биласизми, бу хат нимаси билан менга қадрли? Аданалик ишчи биринчи хатида ҳам, иккинчисида ҳам исми ва манзилини яширмаган. Одатда, почта орқали таҳдид қилувчилар қўрқоқ ва паст одамлар бўлишади ва махфий қолишни афзал кўришади.
Мен, албатта, ўша ишчини хотирладим. Досьени титкилаб биринчи хатини топдим.
Мен бир қанча миллий ва халқаро мукофотлар, совринлар ва фахрий дипломлар олганман. Лекин ҳеч бири Аданалик ишчининг иккинчи хатидай мени қувонтирмаган...”

  (таржима Ш. Исломовники)
2015 йил, 7 июль

17.08.2015

Муҳим топшириқ

Азиз Несин

Ўша куни эрталаб сиёсий полициянинг мансабдорига хўжайин қуйидагича буйруқ берди.
- Чжан, сенга ўта муҳим ишни топширамиз. Сен учун бутун хизматинг давомидаги энг шарафли вазифадир. Албатта, сен буни эплайсан.
Чжан тўзиган ботинкаси, пайпоқларига қараганча тортиниброқ сўради:
- Мукофот пули бериладими, жаноб бошлиқ?
- Албатта, агар муваффақиятли бажарсанг уч минг юан оласан. Энди менинг гапларимга қулоқ сол.
Бошлиқ унга нималарнидир уқтирди, аммо Чжан ҳеч нимани тушунмади. Унинг хаёлида уч минг юан айланар эди. Худди катта пулга ўхшайди, бироқ бозорда бирпасда совурасан.
- Сен Америка махфий хизматлари курсида таълим олганмисан? – сўради шеф.
- Нима? – дея садо чиқарди Чжан, ҳануз уч минг юандан боши айланган кўйи.
- Америка мутахассислари билан...
- А, ҳа, ҳа...Мен энг юқори баҳо олардим
- Унда сенга ишонсам бўлади. Чжан, мени диққат билан эшит. Қиёфангни яхшилаб ўзгартиришинг керак. Эгнингга жулдур кийим кийиб, эртадан кечгача Чань Ань-цзе проспектидаги пуштиранг бино рўпарасида садақа сўраб ўтиришинг керак бўлади.
- Тушунаман, хўжайин. Тиланчилардек кийиниш менга қийин эмас.
- Ўша катта бинога кимлар кириб-чиқаётганини кузат. Ҳар куни кечқурун менга бу ҳақда билдириб турасан.
- Эшитаман, хўжайин.
Чжан афти ва кийимини шундай маҳорат билан ўзгартирдики, унинг яқин танишлари ҳам кўришганда, тиланчи бўлиб туғилган, деб ўйлашар эди. Бутун Хитойни кезиб бундан зўр тиланчини тополмасдингиз.
Чжан тиланчиликни бошлаган куни эрталаб олдига шеф келди ва чақа ташлаётиб сўз қотди:
 - Табриклайман сени, Чжан. Сенлигингни билмаганимда ҳақиқий тиланчи деб ўйлар эдим.
Иш фаолиятининг биринчи кунида Чжан йўловчилар ташлаб ўтаётган тангаларни йиғиб чўнтагига солишга зўрға улгурди. Полициядан топширилган вазифага деярли вақти бўлмади. Маълум бўлдики, бу қашшоқ мамлакатда камбағалнинг кўзёшини артиб қўювчилар жуда кўп экан! У чорраҳага чордана қуриб, олдига рўмолчани ёзиши биланоқ пул ташлаб кетишарди.
Чжан ажабланиб қолди. Бу ерда  кетини кўтармай уч кунда топгани полицияда кечаю кундуз шаҳарда ҳалак югуриб топганидан ортиқроқ эди.
Иккинчи ҳафтада эрталаб тўсатдан қулоғи остида овоз гувиллади:
- Чжан, ҳозиргача битта ҳам доклад топширмадинг!
Тиланчи қўрқа-писа бошини кўтарди:
- Худо ҳаққи... Эртага кечқурун бораман...Марҳаматингизни аяманг, хўжам.. Хўжайин, доклад қиламан...Камбағал, сўққабош, бечорага хайр қилинг...
Атрофдагилар ҳеч нарсадан шубҳаланмай тиланчига эҳсон ташлаб ўтишар эди. Хўжайин:
- Докладни кутаман! – деди.
Чжан бир ойча тиланчилик қилди. Иш бошлаётиб бунча катта пул тўплаши мумкинлиги хаёлига ҳам келмаганди. Меҳнатнинг озлигини айтмайсизми? Асосийси – эркин, ўзига хон ўзига бек. Истаса – ишлайди, истамаса – йўқ. У бирдан қарор қилди ва эрталаб хўжайиннинг олдида ҳозир бўлди.
- Кечикканингга қараганда натижалар яхшига ўхшайди, шундайми?
-    Ҳа, - деди Чжан. – Марҳамат, менинг рапортим!
Чжан узатган қоғозни ўқиб чиқиб хўжайиннинг сарғиш юзи гуручдай бўзрайиб кетди. Чжан ишдан бўшаш ҳақида ёзган эди.
- Ақлдан оздингми, Чжан? Пенсияга йўл бўлсин? Шунча йил хизмат қилган даргоҳингга туфлаб кетасанми?
- Туфлаб кетаман, - деди Чжан.
- Сендай тажрибали бўлган...
- Бўлса бўлар...
Хўжайин унинг елкасига қўлини ташлади. Сиёсий полицияда узоқ йиллик тажрибаси бўлмиш тешиб юборувчи нигоҳини Чжаннинг кўзига тикди, гўёки унинг энг махфий сирларини билиб олмоқчи эди. 
- Чжан, мени лақиллатолмайсан, бу ерда нимадир бор..
Чжан ташвиш билан хўжайинига қаради. Сўнг ҳар куни тушган пуллар ёзиб борилган дафтарчасини хўжайинга кўрсатди:
- Мен ҳамма пулларни сиз туфайли тўпладим, шунинг учун ҳеч кимга айтолмаган гапимни сизга дангал айтавераман. Илтимос, бу ҳақда хизматдошларимиздан ҳеч бирига айтманг.
Хўжайин Чжанга ҳавас билан боққанча деди:
- Кечирасан, Чжан! Эсингда тут ва ҳеч кимга оғзингдан гуллаб қўйма! Гап орамизда қолсин. Мен ҳам гавжум кўчалардан бирида ўзимбоп жой топиб сен каби рўмолча ёзиб ўтирмоқчиман.

Шукуржон Исломов таржимаси

16.06.2015

Мен қандай қилиб романимни чоп эттирдим

Азиз Несин

Мен роман ёздим. Бу ишга икки ой вақт сарфладим. Туну кун ўтириб ёздим.
Роман яхши чиқди, деб бемалол айта оламан. Қўлёзмамни бир газетанинг таҳририятига олиб бордим.
-          Оригинал романларни босмаймиз.
-          Ҳеч бўлмаса бир кўринг!
-          Ҳожати йўқ, оригинал асарларни халқ суймайди.
Шундан сўнг қўлёзмамни ноширга олиб бордим. “Мен сизга..” дейишга улгурмасимданоқ, “Биз фақат таржима романларни босамиз”, деган жавобни олдим.
Бошқасига бордим. У ҳам олмади.
-          Мабодо сизда бирор-бир таржима асар бўлса, олиб келинг. Оригинал нарсани харид қилишмайди.
Қаёққа бормай, бир хил жавоб олавердим. Мана қарабсизки, икки ой дам олмай ўтириб ёзган, қанчадан қанча умидлар боғлаган романим никоҳсиз муҳаббат меваси бўлиб, масжиднинг остонасига ташлаб кетилган чақалоқдай қўлимда қолаверди. Шунда калламга бир фикр келди. Француз, немис, инглиз, итальян ва бошқа чет эл ёзувчиларининг ҳикояларини олиб, Жонсонни Аҳмад, Мартани Фотима деб ўзгартириб, сўнг ўзларининг имзолари билан журналларга берган ҳамкасбларим озми? Шу ишнинг тескарисини қилсам биров халақит берадими?
Ўтириб барча туркча исмларни америкачасига ўзгартириб чиқдим. Нью-Йоркнинг харитасини диққат билан ўргандим ва барча географик номлар ҳам америкача бўлди. Навбат энди муаллифга келди. Шундай қилиб мен Марк О Брайн деган ном остида Америка ёзувчиси бўлиб дунёга келдим.
Барча ишни битиргач яна газета таҳририятига йўл олдим. Ҳалиги бетоқат муҳаррир таажжуб билан:
-          Ахир, биз фақат таржима романларни босамиз! – деди.
-          Мен ҳам сизга Марк О Брайннинг романи таржимасини олиб келдим.
-          Буни қаранг! Жуда соз! Бу Марк О Брайн ким?
-          Сиз у ҳақида эшитмаганмисиз? Шундай машҳур ёзувчини-я! Унинг асарлари жаҳоннинг барча тилларига таржима қилинган.
Бунақа гапдан сўнг романни ўқиб чиқишнинг сира ҳожати қолмади ва авансни ҳам тезгина беришди. Мендан фақатгина муаллифнинг ўзи ҳақида бир оз ёзиб беришимни сўрашди.
Мен қўлимга қалам олдим.
“Марк О Брайннинг охирги шедеври – “Хотин учун кураш”. Америкада шов-шув кўтарган китоб. Қирқ миллион нусхада тарқатилган. Мазкур тенгсиз асар жаҳоннинг барча тилларига таржима қилинган ва ниҳоят “Туя калласи” номи билан бизнинг тилимизга ҳам ўгирилди.
Лекин Марк О Брайннинг ўзи ким?...”
Кўз очиб юмгунча жаноб Марк О Брайннинг таржимаи ҳолини ҳам ижод қилиб ташладим. “ У оиласида энг кенжа фарзанд бўлиб, ундан ташқари яна ўн саккизта фарзанд бор эди. Филадельфияда фермер бўлган отаси ўғлининг пастор бўлишини истарди, лекин қувлиги билан бошқалардан ажралиб турувчи кичик Марк теология профессорининг думбасига игна санчганлиги сабабли ўн тўрт ёшидаёқ мактабдан қувилади (Қисқаси, кўпгина таниқли Америка ёзувчиларининг типик ҳаёти) Балиқ тутиш, контрабанда билан шуғулланган, бир муддат олтин қидирувчилик қилган (Ҳаммаси сизга маълум нарсалар) Ниҳоят қирқ ёшида “Келинг ўпишайлик” номли биринчи ҳикоясини журналга жўнатган. Унинг тили ва услуби шунчалик хароб эди-ки, унда...”
Қарабсизки, узундан узоқ таржимаи ҳол пайдо бўлди. Ана энди бизнинг романларни кўринг!
Китоб ноширлари изимдан юришарди:
-          Қулоқ солинг, бизгаям худди шу Марк О Брайндан таржима қилиб беринг!
Мен Марк О Брайннинг роппа роса ўн саккизта романини ўгирдим. Ҳаёт эканман – таржима қиламан.  Лекин бу билан чегараланиб қолмадим. Сиз Жек Леммер деган машҳур изқувар борлигини биласизми? Унинг асарларини талашиб ўқишяпти. Мен бу муаллифнинг олтита китобини таржима қилдим. Охирги пайтда жуда илгарилаб кетганман. Ҳозир ҳинд, хитой ва бошқа кўплаб тиллардан ҳам таржималар қиляпман.
Қадрли ўқувчилар!.. Сизга маълум бўлсинки, ўзимизнинг газета ва журналларимизда ўқиётганингиз турк ҳикояларининг юзтадан тўқсон тўққизтаси, минг афсуски, бировдан ўзлаштирилган. Сизга таржима сифатида тақдим этилаётгани эса, аслида, ватандошингиз томонидан ёзилгандир. Фақат исм-шарифи ва номи чет тилида холос.
Ҳаммасидан ҳам кўра бир нарса менинг кўнглимни кўтаради. Бир кун келиб одамлар Америка адабиёти тарихини ўрганишаётганда турк романларини ҳам ўқишларига тўғри келади. Ўшанда менинг ҳам дилдаги орзуим ушалиб, Марк О Брайн номи билан Америка адабиётидан жой оламан.

Шукуржон Исломов таржимаси


(P.S.Ушбу ҳикояни русчадан таржима қилганимдан сўнг, аввал ҳам туркчадан ўзбекчага ўгирилиб “Мушт кетди” тўпламига киритилганлигини билганман. Барча ҳурматимиз устоз таржимонларга, менинг бу иккинчи таржимамни ўқиганлар кичик бир уриниш деб қабул қилсинлар)