31.10.2019

Музейдаги сўзлар


80-йилларда “Ёшлик” журналида “Тил сандиғи” номли рукн бўларди. Асосан, луғатга кирмай қолган шевага хос, эскирган сўзлар маъноси изоҳлаб бериб борилган. Хўш, бу нимага керак? Тил жонли нарса ҳисобланади, у доимий ўзгаришда, ривожланишдадир. Ҳозир тилимизга чет сўзлар селдек кириб келмоқда. Ҳаттоки, ўзбекча муқобилини жойидан турғазиб, ўрнига алтернатив бўлиб ўтириб қолмоқда. Бу табиий жараёнда меҳмон сўзлар мезбон сўздан зўр чиқиб қолмаслиги учун шевалар ва тарихий сўзларимиздан, яъни илдизлардан озиқланишимиз тўғри бўлади.
Мен Қўқон шаҳри ва унинг атрофидаги туманлар аҳолиси оғзаки нутқда ишлатадиган, аммо адабий тилга унчалик кирмаган сўзларни тўплаб юраман. Марҳамат, ўқиб кўринг, таниш сўзлар учрармикан.

Аллоли – атайлаб, тезгина (азза-базза)
Арвак – кичкина, нимжон, қилтирик (арвоҳдан чиққан бўлса керак)
Бакор келмоқ - фойдаси тегмоқ
Вавақ, вавақча – лўппи юзли дўмбоққина гўдакларни эркалаб чақириш
Вала-вала – сергап, жаврақи одам; Вала-вала қилма – кўп гапирма.
Валангор – бузилган, ишга яроқсиз, абгор; ҳаммаёғи очиқ
Валиш - ишком
Дагар – ўғил болани шундай эркалатишади
Данап - тўйда рақсга тушувчи аёл (баъзи жойларда енгилтабиат деб таърифланади)
Даршана – эрта баҳорда маҳалла кўнгилли равишда тўпланишиб ариқ-кўчаларни тозалаш, дарахт экиш ҳашари
Дўмбаслик - дўнглик, баландлик
Гармашўрак – пишириб, устига пиёз ва зираворлар солинган нўхат
Жазвар, жазбар – чизғич, линейка (ўқув қуроли)
Жипириқ -
Зибир – зовур (сбросдан келиб чиққан)
Ичи чиқмоқ – кўнгли тўлмоқ
Капасассиқ – “старческий маразм”га учраган одам
Каранда - олифта, такаббур
Карилламоқ – катта кетмоқ
Кирпи - типратикан
“Кўча” – маҳаллий мафия
Кўчаош – гўжа ош, оқжўхоридан тайёрланган суюқ овқат, иссиқ ҳолда устига кўк сепиб тортилади (айронлиси эмас)
“Кўчат” – емлашга тайёр ёш мол
Лахтипар, лағар – бузуқ, яроқсиз, хароб
Малда, малданон – қозонда қатлама каби юмшоқ қилиб пишириладиган сўлқилдоқ нон
Мондалаб – эплаб, уддалаб
Найниғ – майнавоз, найрангбоз
Нинни – чақалоқ, гўдак
Обрез – хона четидаги ювинадиган жой, суви ташқарига оқиб кетади
Олатоғ – қаердалиги номаълум тоғ. – Қаёққа кетди? –Олатоққа.
Опой - аёл ўқитувчи ёки тарбиячини чақириш
Ордиқ - дам олиш куни (ҳордиқ ёки отдых дан келиб чиққан бўлса керак)
Оғзи қаттиқ - одатда баланд нарх айтувчиларни шундай сифатлашади
Палла - сигирнинг туққандан кейинги сути, овуз, ўвуз сути
Пасод, фасод – инжиқ
Пинна – инжиқ, фитначи феълли инсонга (асосан аёл) нисбатан ишлатилади
Пойчўкир - хокисор, камтар одам
Полпис – бефаросат, бесаранжом
Посон бўлиш– башанг, кўркам кийиниш
Пудаш - пуфлаш
Пўтақари, ке(к)сақари - маҳмадона болакай
Самовар – чойхона
Сарофта - бозор-ўчар (сарфи ҳафтадан келиб чиққан)
Сепсилиш - камайиш
Тева – тепа
Увдиқ -
Фалон-пукун – фалон-пистон
Хопитиш – чўмилиш
Хоҳладим - ЗАГС
Хоҳлашган - севишган (қиз билан йигит)
Хутум – ичиқора, ҳасадгўй, фитнакаш
Чикалак ошиш – ўмбалоқ ошиш
Чикалтак – ёш кўчат
Чойдиш - қумғон
Чули-чули – майда-чуйда, ҳисобдан ташқарида, дегани
Шапшак - шўх, шум
Энахотин - маҳмадона қизчаларни аташади
Қашамшанг - безбет
Қир учи – энг тепа жойи
Қирпи – туллак, пихини ёрган (асосан эркак)
Қўмақай - сут кўп эмадиган дўмбоқ гўдак
Ғўжалоқ – кир-чир
Ғишава – хархаша, инжиқлик
Ҳилқинмоқ – бировнинг нарсасига ютинмоқ, кўз олайтирмоқ
Ҳовдир – ҳовлиқма, довдир

20.04.2015

Кирилл-Lotin

Иш столимнинг ёнида диван бор. Компьютерда ишлаб кўз толиқса, чўзилиб ухлаш учун. Ётиб ухлаб қолибман. Ноутбук ўчирилмаган.
Кечқурун уйқу қочиб, кўзимни қия очсам, экранда ер шари айланиб турибди, заставкаси шунақа. Шунда клавиатурадаги лотин ва кирилл ҳарфлари тугмачалардан ажралиб чиқиб  ер шарига жойлаша бошлади. Лотин ҳарфлари - кунботарга, кирилл – шимолга, камдан кам ишлатадиганим – араб ҳарфлари жанубга жойлашди.
Ўзимча, агар иероглифлар бўлганда кунчиқарга жойлашган бўларди, деб ўйладим.
Лотин ҳарфлари ўзига бино қўйган, кирилл ҳарфлари бироз асабий, араб эса сал тушкун кайфиятда эди.
Лотин ёзуви чиқиб мени кўрсатди:
-          Хўш, нега бу ҳали ҳам лотин ҳарфлари турганда, кириллда ёзади?
Кирилл эътироз билдирди:
-          Унга шу қулай. Лотин ёзувини билади. Лотинда матнлари бор.
-          Балки билмас, кириллда ёзволиб, “кирилл-лотин конвертер”дан ўтказганини, макрос ишлатганини биламан.
-          Йўқ, шахсий ишларда ҳар ким хоҳлаган ёзувида ёзиши мумкин, истаса араб ёзувида ёзсин. Омма учун ёзса бу бошқа гап.
-          Худди шундай, - тепароққа  жойлашиб ўтириб олди Лотин. – Давлат ёзуви бу лотин.
Кирилл истеҳзоли кулди:
-          Шафқат қилинг, мистер Лотинус. Ҳали марказий матбуот нашрлари, телевидения, китоблар, ҳужжат юритиш лотинга ўтмаган пайтда бир бечорага осилманг.
Лотинус таассуф билан жиддий гапирди:
-          Лотин ёзувига ўтишга аҳд қилганларига йигирма йил бўлди, афсус, ҳали ҳам депсиниб туришибди.
-          Бу вазият тақозоси, - деди Кирилл ҳарфлари қувлик билан. – Лоп этиб ҳамма нарсани лотин ёзувида ёзилса, томдан тараша тушгандай аҳоли довдираб, тушунмовчиликлар кўпаяди. “Kirmang” деб ёзилган кўчага кириб кетишади.
Лотиннинг афти бужмайиб кетди.
-          Бир нарсани тушунишни истамайдилар. Кирилл - русларга қарамлигимиз рамзидир. Бу - сиёсат. Дунёнинг 30 фоизи лотинни ишлатади, аксарияти ривожланган давлатлар. Биз улар билан интеграциялашишимиз муҳимроқ, лотин эса бунда кўприк ҳисобланади.
-          Агар кирилл русларга қарамлик рамзи бўлса, лотин кимга қарамлик рамзи?  Лотин сиёсат эмасми? Араб-чи?  Интеграциялашиш учун ёзувни алмаштириш шунчалик муҳимми? 10-15 аср давомида миллий ёзувини ўзгартирмаган халқлар кўп, улар жаҳонга интеграциялашмай қолиб кетишдими? – тезлик билан жавобни қўндирди Кирилл.
Чеккада жим ўтирган араб ёзуви инқиллаб ўрнидан турди:
-          Миллий  ёзув дегандай бўлдингиз, мавлонолар, дарҳақиқат, миллий адабиётимиз дурдоналарини мумтоз мутафаккирларимиз эски ёзувимиз - араб ёзувида битишгандур. Ўзлигимизга қайтишлик учун араб ёзувига...
Лотин ва Кирилл унга шундай ўқрайишдики, араб ёзуви:
-          ... ёзувидан хабардор бўлишлигимиз заруриятдур, - деганча қайтиб ўтирди.
Кирилл бир гапга тушиб кетса, агрессив бўлиб қоларкан:
-          Араббой, мумтоз илмий, адабий дурдоналаримиз эски ўзбек ёзувида битилган бўлса, ХХ асрда юзлаб олимларимиз, ижодкорларимиз топишмоқ топиб ўтиришгани йўқ. Ўнлаб нашриётларда, юзлаб ижодкорларнинг минглаб асарлари юз минглаб нусхада босилиб, миллионлаб одамлар уни ўқишган. Кириллда ёзилган илмий, бадиий асарлар, вақтли нашрлар халқнинг маданий бойлигига айланиб, унинг савия-иқтидорини белгилаб берган. Кириллда нашр этилган асарларнинг ўндан бири ҳали лотинда босилгани йўқ. Кириллда ёзилган миллионлаб нусха асарлар ўқилмасдан чиқитга чиқса – катта йўқотиш бўлади.
Лотин бамайлихотир жавоб берди:
-          Лотин – интернетни ўрганишни осонлаштиради. Сайтлар, доменлар – барчаси лотинда.
-          Кириллда ҳам домен яратиш бошланган. Интернетни дунё мамлакатлари ўз тилларига мослашаётибди.
Лотин устунлик ўзи томонда эканига ишонади, шекилли, далиллар келтириб ташлади:
-          Туркия аср бошида ёзувини ислоҳ қилиб кам бўлмади. Индонезия, Малайзия сингари тараққий этган мамлакатлар ҳам лотин ёзувини қабул қилиб ривожланишга эришди. Африка ва Жанубий Осиёда кўплаб мамлакатлар лотин ёзуви аҳамиятини вақтида англаб ўз алфавитларини қайта тузишди. Лотин ёзуви тараққиёт бешиги ҳисобланган Европа ва Америка билан интеграциялашиш учун катта имконият.
Дарҳақиқат, Лотиннинг барча гаплари тўғри эди. Кирилл ҳарфлари эса қайсарланиб кўринишини тириштирди:
-          Жанубий Корея, Япония, Хитой, Ҳиндистон, Таиланд, Исроил, Қувайт, Қатар, Грузия эса ёзувини ўзгартирмади. Тараққиётдан орқада қолиб кетдими? Йўқ. Лотин ёзувига ўтган Сомали мамлакати эса бугун хароб ва оғир ҳолатда.
-          Глобаллашаётган дунёда инглиз тили мавқеи, шубҳасиз, бошқалардан баланддир, - деди унга жавобан Лотин ҳарфлари гапни узоқдан бошлаб. – Нафақат, ёзувни ўзгартириш, балки, мактабларда муайян синфда дарсни тўла инглиз тилида ўтишни жорий қилиш лозим. Лотин ҳарфларини билиш, шубҳасиз, Европа тилларини ўрганишни осонлаштиради.
Араб ва кирилл ҳарфлари унга олайиб қарадилар. Мен ҳам кўзим қия очиқлигини сездирмасдан олайишга уриндим. Нималар деяпти, балки бутунлай инглиз тилида гапиришга ўт, демоқчими?
Қаранг, фикримни уққандай изоҳ берди:
-          Ўтган ойда Қозоғистонлик Нурсултон оға юқори синфларда дарсни тўла инглиз тилида ўтиш таклифи билан чиқди. Бу таклиф бекорга эмас, ривожланган Осиё мамлакатларида аллақачон қўлланаётган таълим усулидир. Лотин ёзуви...
Маърузаси бир зайлда мени аллалаб уйқу элтиб кетди. Уйқу аралаш кўзим чала-ярим очиқ уларнинг баҳсини алоқ-чалоқ тушдай эшитдим, аммо идрок этолмадим. Аллақанча муддат ўтди. Тонг отдими йўқми – билолмадим, деразам пардаси туширилган. Кўзимни очсам, уччаласи тез уришиб, тез ярашадиган пиёниста улфатлардай овсарона қиёфада туришибди.
-          Қорин ҳам очқади.
-          Пиёзнинг пўстидай, нимасини айтасан.
-          Ошга борамиз, - деди Кирилл ҳарфлари. – Хўш, бизни меҳмон қиладиган кимнинг таниши бор?
-          Менинг танишларим, асосан, ёшлар, - деди Лотин. – Афсус, ҳозирча, катталардан танишим йўқ.
Араб ёзуви бўлса, масжид томонга ишора қилди.
Кирилл ёзуви айёрона кулиб қўйди:
-          Бу ерда мени ҳамма танийди. Кетдик, бугунги ош мендан.

Кетишди.
...кўзим қия очиқ ётибман
...қайси бири яхши?.. 

28.10.2013

Тил - дарё

Баъзида чет тилидаги бирор сўз ё атаманинг ёки иборанинг таржимасини билмай қоламиз. Оддий сўзнинг таржимасини луғатлардан ҳам кўра оламиз , лекин гоҳида биргина сўз жуда кўп маъноларга эга бўлади. Атамалар-чи, айниқса, сўнгги пайтда тилимизга интернет орқали ёпирилиб кириб келаётган чет иборалари-чи?
Шундай вақтда тажрибали тилшунослар, малакали таржимонлар билан бевосита мулоқотда бўлиш фойдалидир. Ижтимоий тармоқ аъзолари учун бунга имконият бор.
Фейсбукда мана бир қанча муддатдан бери “Профессионал ва ҳаваскор таржимонлар” гуруҳи фаолият юритмоқда. Кўплаб тилларнинг билимдонлари кичик бир жамоани ҳосил қилишди. Фақатгина тилчилар эмас, тилга, сўзларнинг этимологиясига ва бошқа жиҳатларига қизиққан бир қанча соҳа кишиларини ўз ичига олгандир. Таниқли ижодкорлар, дарслик ва қўлланмалар  муаллифлари бу гуруҳнинг доимий аъзолари ҳисобланишади. Гуруҳ тўғрисида халқ шоири Хуршид Даврон ўз сайтида фикр билдирди.
Гуруҳдагилар шундай тиниб-тинчимаски, масалан, номзодлик ишингизга оид мақоланинг атамаси юзасидан савол пост қилсангиз, аввало муфассал жавоб оласиз, кейин улар ўзаро тортишиб кетишади. Ҳимояни тамомлаб олим бўлиб келсангиз ҳам ўша атама юзасидан баҳслар ҳали тинмаган бўлади
Азиз ўртоқлар. Ушбу гуруҳга аъзо бўлиб, билмаган сўз ва атамаларингиз, иборалар маъносини билиб олишингиз мумкин.


Қуйида эса Ўзбекистон халқ ёзувчиси Одил Ёқубов раҳбарлик қилган Атамашунослик қўмитаси томонидан ёзилган “Тил – дарё” номли кичик китобчани ҳавола этамиз. Ушбу китобчада Атамашунослик қўмитаси кўригидан ўтиб луғатимизга кирган байналмилал терминлар, ўзлашма атамалар рўйхати изоҳлари билан келтирилган. Бу китобчани блогимиздан кўчириб олишингиз мумкин



11.09.2013

Маърифий китоб сарлавҳаси

  Газетада, китобда, пешлавҳалардаги хатоликларга аллақачон кўникиб қолганмиз. Китобнинг муқовасида имло хатога қалайсиз :)) Бирорта чекка районда эмас, Тошкентда босилган, маърифий насиҳат йўналишидаги туппа тузук китоо-об.
  Қачондир, қаердадир китоб-газетадан хатоликни топган одамга катта совғалар бериш одат қилинган экан. Биздаям шу одат қилинса, арзон костюм-шим кийиб автобусда юрадиган тилчиларимиз миллионер бўпкетишар эди.
  Муқовада





  Ички муқовада