26.06.2015

Жаҳондаги 10 та энг йирик нефть кони

Йирик нефть конларининг мавжудлиги давлатнинг энергетик салоҳиятини ифодалайди. Ҳажми  бўйича нефть конлари 5 турга бўлинади:

1.   Майда нефть конлари (10 млн тонначага)
2.   Ўртача нефть конлари (10-100 млн тонна)
3.   Йирик нефть конлари (100-1000 млн тонна)
4.   Ўта йирик нефть конлари (1-5 млрд тонна)
5.   Супергигант нефть конлари (5 млрд тоннадан ошиқ)

Қуйида жаҳондаги 10 та энг йирик нефть конларини келтирамиз.

1.   Чиконтепек нефть кони.
Мексика.
Заҳираси 22.1 млрд тонна.
1926 йилда очилган. Мексиканинг шарқий қирғоғида жойлашган.
Оператор: Pemex


2.  Ал-Гавар нефть кони.
Саудия Арабистони.
Заҳираси 20 млрд тонна.
1948 йилда очилган. Форс қўлтиғида жойлашган.
Оператор: Saudi Aramco.


3.   Катта Бурган нефть кони.
Қувайт.
Заҳираси 13 млрд тонна.
1946 йилда очилган. Форс қўлтиғида жойлашган.
Оператор: Kuwait Petroleum Corp


4.   Кариока Сугар Лоаф нефть кони.
Бразилия.
Заҳираси 11 млрд тонна.
2008 йилда очилган. Атлантика океанида жойлашган.
Оператор: Petrobras.


5. Сафания Хафжи нефть кони.
Қувайт, Саудия Арабистони.
Заҳираси 10.35 млрд тонна.
1951 йилда очилган. Форс қўлтиғида жойлашган.
Операторлар: Kuwait Petroleum Corp, Saudi Aramco


6.   Шельф Боливар нефть кони.
Венесуэла.
Заҳираси 8.3 млрд тонна.
1917 йилда очилган. Маракайбо нефть-газ ҳавзасида жойлашган.
Оператор: Petroleos de Venesuela.


7.   Юқори Зақум нефть кони.
Бирлашган Араб Амирликлари.
Заҳираси 8.2 млрд тонна.
1969 йилда очилган. Форс қўлтиғида жойлашган.
Операторлар: ADNOC, ExxonMobil, Japan Oil Development Co.


8.   Самотлор нефть кони.
Россия.
Заҳираси 7.1 млрд тонна.
1965 йилда очилган. Ғарбий Сибирда жойлашган.
Оператор: ТНК-ВР


9.   Шимолий/Жанубий Парс нефть кони.
Қатар, Эрон.
Заҳираси 7 млрд тонна.
1991 йилда очилган. Форс қўлтиғида жойлашган.
Операторлар: Qatar Gaz, Petropars


10. Кашаган нефть кони.
Қозоғистон.
Заҳираси 6.4 млрд тонна.
2000 йилда очилган. Каспий денгизида жойлашган.
Операторлар: ENI, КазМунайГаз, Chevron, Total, Shell



Википедия ва http dekatop.com сайти маълумотлари асосида тайёрланди.  

16.06.2015

Мен қандай қилиб романимни чоп эттирдим

Азиз Несин

Мен роман ёздим. Бу ишга икки ой вақт сарфладим. Туну кун ўтириб ёздим.
Роман яхши чиқди, деб бемалол айта оламан. Қўлёзмамни бир газетанинг таҳририятига олиб бордим.
-          Оригинал романларни босмаймиз.
-          Ҳеч бўлмаса бир кўринг!
-          Ҳожати йўқ, оригинал асарларни халқ суймайди.
Шундан сўнг қўлёзмамни ноширга олиб бордим. “Мен сизга..” дейишга улгурмасимданоқ, “Биз фақат таржима романларни босамиз”, деган жавобни олдим.
Бошқасига бордим. У ҳам олмади.
-          Мабодо сизда бирор-бир таржима асар бўлса, олиб келинг. Оригинал нарсани харид қилишмайди.
Қаёққа бормай, бир хил жавоб олавердим. Мана қарабсизки, икки ой дам олмай ўтириб ёзган, қанчадан қанча умидлар боғлаган романим никоҳсиз муҳаббат меваси бўлиб, масжиднинг остонасига ташлаб кетилган чақалоқдай қўлимда қолаверди. Шунда калламга бир фикр келди. Француз, немис, инглиз, итальян ва бошқа чет эл ёзувчиларининг ҳикояларини олиб, Жонсонни Аҳмад, Мартани Фотима деб ўзгартириб, сўнг ўзларининг имзолари билан журналларга берган ҳамкасбларим озми? Шу ишнинг тескарисини қилсам биров халақит берадими?
Ўтириб барча туркча исмларни америкачасига ўзгартириб чиқдим. Нью-Йоркнинг харитасини диққат билан ўргандим ва барча географик номлар ҳам америкача бўлди. Навбат энди муаллифга келди. Шундай қилиб мен Марк О Брайн деган ном остида Америка ёзувчиси бўлиб дунёга келдим.
Барча ишни битиргач яна газета таҳририятига йўл олдим. Ҳалиги бетоқат муҳаррир таажжуб билан:
-          Ахир, биз фақат таржима романларни босамиз! – деди.
-          Мен ҳам сизга Марк О Брайннинг романи таржимасини олиб келдим.
-          Буни қаранг! Жуда соз! Бу Марк О Брайн ким?
-          Сиз у ҳақида эшитмаганмисиз? Шундай машҳур ёзувчини-я! Унинг асарлари жаҳоннинг барча тилларига таржима қилинган.
Бунақа гапдан сўнг романни ўқиб чиқишнинг сира ҳожати қолмади ва авансни ҳам тезгина беришди. Мендан фақатгина муаллифнинг ўзи ҳақида бир оз ёзиб беришимни сўрашди.
Мен қўлимга қалам олдим.
“Марк О Брайннинг охирги шедеври – “Хотин учун кураш”. Америкада шов-шув кўтарган китоб. Қирқ миллион нусхада тарқатилган. Мазкур тенгсиз асар жаҳоннинг барча тилларига таржима қилинган ва ниҳоят “Туя калласи” номи билан бизнинг тилимизга ҳам ўгирилди.
Лекин Марк О Брайннинг ўзи ким?...”
Кўз очиб юмгунча жаноб Марк О Брайннинг таржимаи ҳолини ҳам ижод қилиб ташладим. “ У оиласида энг кенжа фарзанд бўлиб, ундан ташқари яна ўн саккизта фарзанд бор эди. Филадельфияда фермер бўлган отаси ўғлининг пастор бўлишини истарди, лекин қувлиги билан бошқалардан ажралиб турувчи кичик Марк теология профессорининг думбасига игна санчганлиги сабабли ўн тўрт ёшидаёқ мактабдан қувилади (Қисқаси, кўпгина таниқли Америка ёзувчиларининг типик ҳаёти) Балиқ тутиш, контрабанда билан шуғулланган, бир муддат олтин қидирувчилик қилган (Ҳаммаси сизга маълум нарсалар) Ниҳоят қирқ ёшида “Келинг ўпишайлик” номли биринчи ҳикоясини журналга жўнатган. Унинг тили ва услуби шунчалик хароб эди-ки, унда...”
Қарабсизки, узундан узоқ таржимаи ҳол пайдо бўлди. Ана энди бизнинг романларни кўринг!
Китоб ноширлари изимдан юришарди:
-          Қулоқ солинг, бизгаям худди шу Марк О Брайндан таржима қилиб беринг!
Мен Марк О Брайннинг роппа роса ўн саккизта романини ўгирдим. Ҳаёт эканман – таржима қиламан.  Лекин бу билан чегараланиб қолмадим. Сиз Жек Леммер деган машҳур изқувар борлигини биласизми? Унинг асарларини талашиб ўқишяпти. Мен бу муаллифнинг олтита китобини таржима қилдим. Охирги пайтда жуда илгарилаб кетганман. Ҳозир ҳинд, хитой ва бошқа кўплаб тиллардан ҳам таржималар қиляпман.
Қадрли ўқувчилар!.. Сизга маълум бўлсинки, ўзимизнинг газета ва журналларимизда ўқиётганингиз турк ҳикояларининг юзтадан тўқсон тўққизтаси, минг афсуски, бировдан ўзлаштирилган. Сизга таржима сифатида тақдим этилаётгани эса, аслида, ватандошингиз томонидан ёзилгандир. Фақат исм-шарифи ва номи чет тилида холос.
Ҳаммасидан ҳам кўра бир нарса менинг кўнглимни кўтаради. Бир кун келиб одамлар Америка адабиёти тарихини ўрганишаётганда турк романларини ҳам ўқишларига тўғри келади. Ўшанда менинг ҳам дилдаги орзуим ушалиб, Марк О Брайн номи билан Америка адабиётидан жой оламан.

Шукуржон Исломов таржимаси


(P.S.Ушбу ҳикояни русчадан таржима қилганимдан сўнг, аввал ҳам туркчадан ўзбекчага ўгирилиб “Мушт кетди” тўпламига киритилганлигини билганман. Барча ҳурматимиз устоз таржимонларга, менинг бу иккинчи таржимамни ўқиганлар кичик бир уриниш деб қабул қилсинлар)

19.05.2015

Бўлай десанг боғбон...

Фарғона шаҳрининг атрофида Чимён, Аввал, Пакана, Хонқиз, Лоғон деган қишлоқлар бор. Атрофи боғ-роғлар, ўрик дейсизми, гилос, шафтоли ғиж-ғиж. Дарахтларни шахмат катагига ўхшаб тартиб билан экишади. Уч ёқдан қарасангиз, текис дарахтлар бир-бирини тўсиб, боғнинг охирини кўрасиз.
Боғларни томоша қилиб кетяпман. Эр-хотин ишлашяпти. Эри мендан каттароқ, шафтолини пакана ўссин деб, тепа шохларини бутаяпти. Хотини кесилган шохларни йиғиб боғлаяпти. Ҳожибой Тожибоев айтганидай, келиннинг қўлига “кетмон берсанг, ернинг жигарини суғуриб олади”ганлардан.
Боғбоннинг айтишича, даромади яхши экан. Гилослар фурада тўғри Россияга.

Бир хонада компьютер ва махсус техникалар билан мунтазам ишлардим. Камҳаракатлик  саломатликнинг этагини ғижимлаб олган.
..Битта ер олсам. 50 сотихми, 1-2 гектарми, қанча бўлса ҳам. Темир контейнерни уйга ўхшатиб жиҳозлаб, оилам билан ўрнашиб олиб боққа қарасам... Ният-да, бу ҳам. Ташкилотнинг ишидан зерикдим. Қолаверса, йиллик даромади йиллик маошдан кўп экан. Табиат қўйнида, дегандай.. Интернет бўлса – бўлди.
Балки боғбон ҳам менга ҳавас қилгандир. Қўли қавармайди, кундузи озода жойда ишлаб, кечқурун уйига боради, деб хаёл қилган бўлса, ажаб эмас.
Лекин мен ҳам ҳавас қилдим. Хуллас, шунақа гаплар. Ёзда келинг, шафтоли еймиз.


13.05.2015

Хорижлик ҳамкорлар (репортаж)

...Юрт яшнаса, яшнайман-да,
Юрт ишқи бор жону танда,
Завққа тўлиб куйлайман-да,
Асил инсонларни кўриб,
Азиз меҳмонларни кўриб...
(Озодбек Назарбеков қўшиғи, Аҳад Қаюм ё бўлмаса Ботир Эргашев шеъри. Балки бошқаникидир)

Ҳа, дўстлар. Ажойиб халқ артистимиз гўзал мисраларда таъкидлаганидай обод юртимиз азиз меҳмонлар ташрифи ила гавжум, асил инсонларимиз эса уларни кутиш ва кузатиш завқи ила масрурдирлар.
Яқинда юртимиздаги саройлардан бирида муҳташам анжуман бўлиб ўтди. Хорижликлар мамлакатимизда бир қанча муддат туриб тажрибаларини ўртоқлашдилар, ўз ўрнида улар ҳам биздан ўрганганларини таъкидладилар. Бўлиб ўтган анжуманда турли мамлакатлардан келган меҳмонлар дил сўзларини изҳор этишди. Қуйида шу ҳақда.
Воҳа тупроқлари билан яқиндан танишган югославиялик меҳмон, қурилиш инженери Тоштемир Кирпич-Дегич гиллар қурилиш саноатида катта истиқболга эгалиги ҳақида сўзлади.
Шаҳар ободонлаштириш бошқармасида тажриба алмашган грузиялик мутахассис Бино Бузили бунёдкорлик ишлари тўғрисида тўлқинланиб гапирди. Ундан сўнг эса арабистонлик йўл қурилиши бошқармаси бошлиғи шайх Ғадр ал-Будур таассуротлари билан ўртоқлашди.
Ўз сафари муддатини икки қисмга бўлиб, биратўла икки соҳани пухта ўрганган   туркиялик қардош Сабрибей Шошмаз илиқ сўз айтди. У ўт ўчириш ва тез тиббий ёрдам кўрсатиш ташкилотларида малака оширган эди.
Шунингдек, радиосухандонлар билан тажриба алмашган яна бир туркиялик соҳир овоз соҳиби диктор Тил Билмаз, тадқиқот ўтган грузиялик тарихчи олим Гапиро Эзвордизе галдаги режалар, истиқбол ҳақида тўлиб-тошиб сўзладилар.
Сайлов тизими жаҳонда тан олингани кўпчиликка сир эмас. Афғонистонлик собиқ депутат Ширин Лағмоний бу ҳақиқатни яна бир марта оммага англатишдан чарчамади. Унинг ҳамроҳи Суҳбатилло Зиёфат эса солиқ тизими, ревизия ишлари бўйича тажрибасини оширди.
Покистонлик юрист Дастур Хон Киргизай монополиядан чиқариш, тадбиркорликни ривожлантириш ишлари аҳамиятини юксак баҳолади.
Қишлоқ мактаблари шаҳардагилардан қолишмаслигини таълим соҳасида тадқиқот олиб борган эронлик тадқиқотчи-ўқитувчи Нигорон Меҳмонпараст йиғилганларга таъкидлаб ўтди. Шунингдек, таълим ходимларини ҳашар ишларига жалб этиш тажрибасини италиялик мураббийлар Тошини Тервотти ва Макаронни Бервотти, хитойлик жаноб Иш Чан “бўш вақтдан унумли фойдаланиш омилкорлик асосидир”, дея баҳоладилар.
Япониялик судья Нимачора Манапора сан адлия тизимига доир қимматли фикрларини баҳам кўрди.
Ҳарбий қисмда офицерлар билан ишлаган япониялик Онасини Момосини ватанга содиқ посбонлар ҳақида самурайлардек жўшиб сўзлади. Оилапарвар япон жаноблари маҳаллий университетларда амалиёт ўташ учун икки фарзанди Аданики Мошина ва Пулига Отасиниларни ўзи билан олиб келган эди.
Шунингдек, кредит, ижтимоий таъминот масалалари бўйича мутахассис, иқтисодчи,  грециялик жаноб Кризис Хасис ўз фикрлари билан ўртоқлашди. Россиялик интернет провайдер хизмати бошлиғи Тихомир Черепашкин сўзга чиқди. Ҳиндистонлик меҳмон, хселл бош алоқачи инженери Вжрпшштуут Тиит уяли алоқа хизматлари хусусида илиқ мулоҳазалар билдирди.
Анжуман сўнгида АҚШлик рок юлдуз Энди Гейман ва грузиялик санъаткор Отарилар ўз санъатини намойиш этди.          

20.04.2015

Кирилл-Lotin

Иш столимнинг ёнида диван бор. Компьютерда ишлаб кўз толиқса, чўзилиб ухлаш учун. Ётиб ухлаб қолибман. Ноутбук ўчирилмаган.
Кечқурун уйқу қочиб, кўзимни қия очсам, экранда ер шари айланиб турибди, заставкаси шунақа. Шунда клавиатурадаги лотин ва кирилл ҳарфлари тугмачалардан ажралиб чиқиб  ер шарига жойлаша бошлади. Лотин ҳарфлари - кунботарга, кирилл – шимолга, камдан кам ишлатадиганим – араб ҳарфлари жанубга жойлашди.
Ўзимча, агар иероглифлар бўлганда кунчиқарга жойлашган бўларди, деб ўйладим.
Лотин ҳарфлари ўзига бино қўйган, кирилл ҳарфлари бироз асабий, араб эса сал тушкун кайфиятда эди.
Лотин ёзуви чиқиб мени кўрсатди:
-          Хўш, нега бу ҳали ҳам лотин ҳарфлари турганда, кириллда ёзади?
Кирилл эътироз билдирди:
-          Унга шу қулай. Лотин ёзувини билади. Лотинда матнлари бор.
-          Балки билмас, кириллда ёзволиб, “кирилл-лотин конвертер”дан ўтказганини, макрос ишлатганини биламан.
-          Йўқ, шахсий ишларда ҳар ким хоҳлаган ёзувида ёзиши мумкин, истаса араб ёзувида ёзсин. Омма учун ёзса бу бошқа гап.
-          Худди шундай, - тепароққа  жойлашиб ўтириб олди Лотин. – Давлат ёзуви бу лотин.
Кирилл истеҳзоли кулди:
-          Шафқат қилинг, мистер Лотинус. Ҳали марказий матбуот нашрлари, телевидения, китоблар, ҳужжат юритиш лотинга ўтмаган пайтда бир бечорага осилманг.
Лотинус таассуф билан жиддий гапирди:
-          Лотин ёзувига ўтишга аҳд қилганларига йигирма йил бўлди, афсус, ҳали ҳам депсиниб туришибди.
-          Бу вазият тақозоси, - деди Кирилл ҳарфлари қувлик билан. – Лоп этиб ҳамма нарсани лотин ёзувида ёзилса, томдан тараша тушгандай аҳоли довдираб, тушунмовчиликлар кўпаяди. “Kirmang” деб ёзилган кўчага кириб кетишади.
Лотиннинг афти бужмайиб кетди.
-          Бир нарсани тушунишни истамайдилар. Кирилл - русларга қарамлигимиз рамзидир. Бу - сиёсат. Дунёнинг 30 фоизи лотинни ишлатади, аксарияти ривожланган давлатлар. Биз улар билан интеграциялашишимиз муҳимроқ, лотин эса бунда кўприк ҳисобланади.
-          Агар кирилл русларга қарамлик рамзи бўлса, лотин кимга қарамлик рамзи?  Лотин сиёсат эмасми? Араб-чи?  Интеграциялашиш учун ёзувни алмаштириш шунчалик муҳимми? 10-15 аср давомида миллий ёзувини ўзгартирмаган халқлар кўп, улар жаҳонга интеграциялашмай қолиб кетишдими? – тезлик билан жавобни қўндирди Кирилл.
Чеккада жим ўтирган араб ёзуви инқиллаб ўрнидан турди:
-          Миллий  ёзув дегандай бўлдингиз, мавлонолар, дарҳақиқат, миллий адабиётимиз дурдоналарини мумтоз мутафаккирларимиз эски ёзувимиз - араб ёзувида битишгандур. Ўзлигимизга қайтишлик учун араб ёзувига...
Лотин ва Кирилл унга шундай ўқрайишдики, араб ёзуви:
-          ... ёзувидан хабардор бўлишлигимиз заруриятдур, - деганча қайтиб ўтирди.
Кирилл бир гапга тушиб кетса, агрессив бўлиб қоларкан:
-          Араббой, мумтоз илмий, адабий дурдоналаримиз эски ўзбек ёзувида битилган бўлса, ХХ асрда юзлаб олимларимиз, ижодкорларимиз топишмоқ топиб ўтиришгани йўқ. Ўнлаб нашриётларда, юзлаб ижодкорларнинг минглаб асарлари юз минглаб нусхада босилиб, миллионлаб одамлар уни ўқишган. Кириллда ёзилган илмий, бадиий асарлар, вақтли нашрлар халқнинг маданий бойлигига айланиб, унинг савия-иқтидорини белгилаб берган. Кириллда нашр этилган асарларнинг ўндан бири ҳали лотинда босилгани йўқ. Кириллда ёзилган миллионлаб нусха асарлар ўқилмасдан чиқитга чиқса – катта йўқотиш бўлади.
Лотин бамайлихотир жавоб берди:
-          Лотин – интернетни ўрганишни осонлаштиради. Сайтлар, доменлар – барчаси лотинда.
-          Кириллда ҳам домен яратиш бошланган. Интернетни дунё мамлакатлари ўз тилларига мослашаётибди.
Лотин устунлик ўзи томонда эканига ишонади, шекилли, далиллар келтириб ташлади:
-          Туркия аср бошида ёзувини ислоҳ қилиб кам бўлмади. Индонезия, Малайзия сингари тараққий этган мамлакатлар ҳам лотин ёзувини қабул қилиб ривожланишга эришди. Африка ва Жанубий Осиёда кўплаб мамлакатлар лотин ёзуви аҳамиятини вақтида англаб ўз алфавитларини қайта тузишди. Лотин ёзуви тараққиёт бешиги ҳисобланган Европа ва Америка билан интеграциялашиш учун катта имконият.
Дарҳақиқат, Лотиннинг барча гаплари тўғри эди. Кирилл ҳарфлари эса қайсарланиб кўринишини тириштирди:
-          Жанубий Корея, Япония, Хитой, Ҳиндистон, Таиланд, Исроил, Қувайт, Қатар, Грузия эса ёзувини ўзгартирмади. Тараққиётдан орқада қолиб кетдими? Йўқ. Лотин ёзувига ўтган Сомали мамлакати эса бугун хароб ва оғир ҳолатда.
-          Глобаллашаётган дунёда инглиз тили мавқеи, шубҳасиз, бошқалардан баланддир, - деди унга жавобан Лотин ҳарфлари гапни узоқдан бошлаб. – Нафақат, ёзувни ўзгартириш, балки, мактабларда муайян синфда дарсни тўла инглиз тилида ўтишни жорий қилиш лозим. Лотин ҳарфларини билиш, шубҳасиз, Европа тилларини ўрганишни осонлаштиради.
Араб ва кирилл ҳарфлари унга олайиб қарадилар. Мен ҳам кўзим қия очиқлигини сездирмасдан олайишга уриндим. Нималар деяпти, балки бутунлай инглиз тилида гапиришга ўт, демоқчими?
Қаранг, фикримни уққандай изоҳ берди:
-          Ўтган ойда Қозоғистонлик Нурсултон оға юқори синфларда дарсни тўла инглиз тилида ўтиш таклифи билан чиқди. Бу таклиф бекорга эмас, ривожланган Осиё мамлакатларида аллақачон қўлланаётган таълим усулидир. Лотин ёзуви...
Маърузаси бир зайлда мени аллалаб уйқу элтиб кетди. Уйқу аралаш кўзим чала-ярим очиқ уларнинг баҳсини алоқ-чалоқ тушдай эшитдим, аммо идрок этолмадим. Аллақанча муддат ўтди. Тонг отдими йўқми – билолмадим, деразам пардаси туширилган. Кўзимни очсам, уччаласи тез уришиб, тез ярашадиган пиёниста улфатлардай овсарона қиёфада туришибди.
-          Қорин ҳам очқади.
-          Пиёзнинг пўстидай, нимасини айтасан.
-          Ошга борамиз, - деди Кирилл ҳарфлари. – Хўш, бизни меҳмон қиладиган кимнинг таниши бор?
-          Менинг танишларим, асосан, ёшлар, - деди Лотин. – Афсус, ҳозирча, катталардан танишим йўқ.
Араб ёзуви бўлса, масжид томонга ишора қилди.
Кирилл ёзуви айёрона кулиб қўйди:
-          Бу ерда мени ҳамма танийди. Кетдик, бугунги ош мендан.

Кетишди.
...кўзим қия очиқ ётибман
...қайси бири яхши?..